ANALİZ - ŞİÖ Zirvesi Türkiye'nin Orta Asya ülkeleriyle ilişkileri açısından ne ifade ediyor?
İstanbul - Türkiye'nin Orta Asya ülkelerinin etkin bir rol oynadığı ŞİÖ'de diyalog ortağı statüsünde yer alması, bölge ülkelerini stratejik anlamda rahatlatmaktadır
İstanbul Haberleri -
Uluslararası İlişkiler Uzmanı Doç. Dr. Halit Hamzaoğlu, Türkiye’nin ŞİÖ’deki varlığının Orta Asya’da bölgesel işbirliği ve stratejik dengeler açısından önemini AA Analiz için kaleme aldı.
***
Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ), 2001 yılında bölgesel düzeyde ekonomik ve güvenlik sorunlarının üstesinden gelmek amacıyla kuruldu. Daha sonra ŞİÖ, özellikle sınır güvenliği ve terör tehditleri karşısında etkili bir işbirliği mekanizması olarak kendini kanıtladı ve siyasi bir platform niteliği kazandı. ŞİÖ üyelerinin öncelikle ekonomik işbirliği ve bölgesel güvenlikle ilgili konulara odaklandığı göz ardı edilmemelidir. ŞİÖ, bölgesel güvenlik politikalarını koordine etmeyi ve güvenliği ekonomik işbirliği yoluyla güçlendirmeyi önceleyen bir yapıya sahiptir.
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) üyesi olan Orta Asya ülkeleri aynı zamanda ŞİÖ bünyesinde de yer almaktadır. Orta Asya ülkelerinin ŞİÖ’nün çekirdeğini oluşturduğu hususu örgütün resmî belgelerinde özellikle vurgulanmaktadır. Orta Asya ülkeleri ŞİÖ’yü ekonomik ve ticari ilişkiler bakımından önemsemektedir. Bu çerçevede Orta Asya ülkeleri için ŞİÖ ulaşım, enerji, finans ve yatırım konularında bölgesel bir platform olma özelliği taşımaktadır.
Türkiye, diyalog ortağı statüsüne sahip bir ülke olarak Bişkek’te düzenlenen ŞİÖ Zirvesi'ne katılım sağlamaktadır. 2012’den itibaren Türkiye’nin ŞİÖ’de diyalog ortağı olarak yer alması ise birçok bakımdan dikkat çekicidir. Asya’nın uluslararası ilişkilerde önemi giderek artmaktadır. Bu koşullarda Türkiye’nin Asya kıtasına yönelik strateji üretmesi zaruri hale gelmektedir. Türkiye’nin Yeniden Asya Girişimi yaklaşımı, Asya kıtasını bütüncül bir perspektiften ele almaktadır. Türkiye’nin Asya’nın birçok önemli aktörünü bir araya getiren ŞİÖ platformunda diyalog ortağı olarak yer alması, mevzubahis bütüncül yaklaşımın bir parçasıdır.
Türkiye, ŞİÖ platformunu çok yönlü diplomasi ve ekonomik çeşitlendirme aracı olarak görmektedir. TDT üyesi olan Orta Asya ülkelerinden Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan, ŞİÖ’nün kurucu üyelerindendir. Orta Asya ülkelerinin de yer aldığı bölgesel bir platformda Türkiye’nin de var olması geniş bir perspektiften bakıldığında Türk dış politikasının çok boyutlu dinamiği açısından da önemlidir. Diyalog ortaklığı statüsü, uluslararası güç dengeleri bakımından Türkiye’nin etkin bir denge politikası izlemesine olanak sağlamaktadır. Ayrıca ŞİÖ merkezli ekonomik işbirliği mekanizmalarıyla geliştirilen temaslar ve koordinasyon, Türkiye’nin geniş Avrasya coğrafyasındaki etkinliğini pekiştirebilir. Türkiye’nin merkez ülke konumu, küresel meselelerde oynadığı aktif rol, çok yönlü diplomasisi ve çözüm üreten stratejik vizyonu, ŞİÖ’ye çok yönlü bir nitelik katmaktadır. Bu bağlamda Orta Asya ülkeleri açısından da Türkiye’nin bu platformdaki varlığı bir değer oluşturmaktadır.
Diyalog ortaklığı statüsü
Türkiye’nin Orta Asya ülkelerinin etkin bir rol oynadığı ŞİÖ’de diyalog ortağı statüsünde yer alması, aynı zamanda bölge ülkelerini stratejik anlamda rahatlatmaktadır. Diyalog ortaklığı statüsü, Türkiye ve ŞİÖ arasında kurumsal işbirliğine olanak tanımaktadır. Bu durum Türkiye’nin Orta Asya politikasında destekleyici bir unsur olarak değerlendirilebilir. Zira ŞİÖ üyesi Orta Asya ülkeleri bağımsızlık sonrası çok vektörlü dış politika pratiğine sahiptir. Türkiye’nin 2017’de ŞİÖ Enerji Kulübü Dönem Başkanlığını yapması jeoekonomik etken olarak oldukça önemli bir gelişmeydi. Böylece Enerji Kulübü başkanlığını ilk kez ŞİÖ’nün tam üyesi değil, yalnızca diyalog ortağı olan bir ülke yapmıştır. ŞİÖ Enerji Kulübü, Kazakistan’ın girişimleriyle üye ülkeler ve ortaklar arasında enerji alanında istişarelerde bulunmak, ulusal enerji stratejilerini uyumlu hale getirmek ve ortak projeleri tartışmak amacıyla 2013 yılında oluşturulmuştu. 2021 yılında Suudi Arabistan’a diyalog ortağı statüsü verilmesiyle birlikte, ŞİÖ Enerji Kulübü’nün önemi daha da artmıştır. ŞİÖ Enerji Kulübü, küresel enerji mimarisinde enerji stratejilerini uyumlu hale getirmek ve enerji güvenliğini güçlendirmeyi amaçlamaktadır.
ŞİÖ Bişkek Zirvesi’nde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ikili görüşmeleri de özellikle önem taşımaktadır. Bu çerçevede Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın kardeş Orta Asya ülke liderleriyle gerçekleştirdiği ikili görüşmeler oldukça ehemmiyet arz etmektedir. Küresel ve bölgesel gücünü pekiştiren Türkiye, Orta Asya’nın güvenliği, istikrarı ve refahı için büyük bir çaba harcamaktadır. Bu bağlamda Türkiye’nin ŞİÖ’de diyalog ortağı olarak yer almasının, Orta Asya ülkeleriyle ilişkilere olumlu yansıdığını söylemek mümkündür. Türkiye, Orta Asya politikasında bölgesel nüansları dikkate alan ve önceleyen bir stratejik vizyona sahiptir. Türkiye’nin ŞİÖ’deki varlığı, Orta Asya’da olumlu bir etki üretmektedir. Rusya ve Çin’in başat rol oynadığı ŞİÖ’de, üçüncü bir gücün var olması hem jeoekonomik hem de jeopolitik çeşitlenme açısından önemlidir.
- Orta Asya'da Türkiye'nin rolü
Orta Asya ülkeleri, Türkiye’nin buradaki mevcudiyetini bir denge mekanizması olarak da görmektedir. Türkiye’nin küresel bağlantısallıktaki belirleyici rolü, Orta Asya ülkelerinin ekonomik kalkınma modellerinin hayata geçirilmesine zemin hazırlamaktadır. Milli kalkınma ve ekonominin çeşitlendirilmesi, Orta Asya Türk devletlerinin birincil öncelikleri arasında yer almaktadır. Türkiye, ŞİÖ’nün Batı pazarlarına güvenilir bir şekilde ulaşması açısından jeoekonomik bir ortaktır. Bu çerçevede ulaşım, enerji, dijitalleşme ve lojistik alanlarında yeni işbirliği mekanizmalarının inşa edilmesi öncelikli hedeflerdendir. Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, Türkiye’yi Asya ve Avrupa arasında “altın köprü” olarak konumlandırmaktadır. Özbekistan, Türkiye’nin ŞİÖ platformunda yer almasını Doğu-Batı bağlantısallığının sağlanması açısından önemli bir adım olarak görmektedir. Kırgızistan, Türkiye’nin TDT ve ŞİÖ’yü birbirine yakınlaştırma çabalarını olumlu karşılamaktadır. Türkiye’nin geniş Avrasya coğrafyasında istikrar sağlayıcı bir güç olması, Orta Asya ülkelerinin manevra kabiliyetini ve kapasitesini pekiştirmektedir.
Türkiye’nin Orta Asya politikasında dost ve kardeş ülkelerle stratejik ilişkilerin bütün alanlarda geliştirilmesi temel önceliğidir. Türkiye, Orta Asya’da istikrarı, dayanışmayı, refahı ve öngörülebilirliği önceleyen bir bölgesel politikaya sahiptir. Türkiye açısından TDT’nin kapasitesi, gelişimi ve yeni işbirliği mekanizmalarıyla desteklenmesi birincil önceliktir. Son yıllarda Orta Asya ülkeleriyle ortak gelecek inşasına yönelik TDT bünyesinde atılan adımlar stratejik bir mahiyet ihtiva etmektedir. Buradan hareketle TDT ve ŞİÖ’nün rakip olarak sunulması yerine tamamlayıcı bir düşünceyle ele alınması stratejik açıdan önemli çıktılar üretecektir.
[Doç. Dr. Halit Hamzaoğlu Uluslararası İlişkiler Uzmanıdır.]
*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.
Muhabir: Afra Betül Aydar