Dünya Haber — quot;Fantastik Dünyaların Dilleri" başlıklı üç bölümlük dosya haberinin ilk bölümünde, The Lord of the Rings (Yüzüklerin Efendisi), Star Trek (Uzay Yolu), Avatar, Game of Thrones (Taht Oyunları), Dune ve Star Wars (Yıldız Savaşları) evrenleri için tasarlanan kurgusal diller ele alındı.
Yüzüklerin Efendisi serisinde bir Elf'in söylediği birkaç kelime ya da Dune evreninde çöllerde yaşayan Fremenlerin konuşmaları, izleyiciye yalnızca birkaç saniyelik bir ayrıntı gibi görünse de bazı yapımlarda kullanılan bu diller, kurgusal dünyanın dışında da öğrenilerek konuşuluyor ve yazılı iletişimde kullanılıyor.
Bu yapımlarda kullanılan kurgusal dillerin arkasında yıllara yayılan kapsamlı dil bilimi çalışmaları bulunuyor. Kurgusal diller, birkaç rastgele kelime ya da yabancı ses dizisinin ötesine geçerek kendi ses kurallarına, gramer yapılarına, kelime türetme yöntemlerine, yazı sistemlerine ve hatta tarihsel gelişimlerine sahip kapsamlı dil sistemlerine dönüşebiliyor.
Bu sayede dil, bir karakterin nereden geldiğini ya da hangi topluma ait olduğunu göstermenin ötesinde, kurgusal dünyanın geçmişine ve kültürel ilişkilerine dair ipuçları taşıyan unsurlardan biri haline geliyor.
Bazı yapımlarda ekranda kullanılmak üzere yalnızca birkaç düzine kelime geliştirilirken bazı kurgusal diller, yeni ve özgün cümleler kurulmasına olanak tanıyan kapsamlı gramer sistemlerine sahip olabiliyor.
Bu nedenle Star Wars'taki bazı uzaylı konuşmaları ile Yüzüklerin Efendisi için onlarca yıl çalışılarak geliştirilen Elf dilleri, ayrıntı ve dilsel bütünlük bakımından önemli ölçüde farklılık gösteriyor.
Yüzüklerin Efendisi’nde hikaye, dil etrafında şekillendi
Kurgusal dillerin en bilinen örneklerinin başında, yazar J.R.R. Tolkien'in The Lord of the Rings serisindeki Orta Dünya mitolojisinde yer alan Elf halkları için oluşturduğu Quenya ile Sindarin geliyor.
Bu diller, yalnızca eserlerdeki büyüler, selamlaşmalar ya da kısa diyaloglarda kullanılan sınırlı kelime grupları olarak kalmadı, aksine kendilerine özgü ses yapıları, gramer kuralları ve tarihsel gelişimleri bulunan kapsamlı dillere dönüştü.
Yazarın edebi mirasını ve eserlerine ilişkin hakları yöneten Tolkien Estate'e göre, ünlü yazar Tolkien, serinin ilk kitabının 1954'te yayımlanmasından yaklaşık 40 yıl önce Elf dilleri üzerinde çalışmaya başladı.
Elf dillerine ilgi duyan Tolkien hayranları, bugün hala Quenya ve Sindarin'i öğrenerek bu dilleri kurgu dünyasının ötesine taşımaya devam ediyor.
Klingonca “yabancı” duyulması için tasarlandı
Kurgusal bir yapımdan çıkarak gerçek dünyada öğrenilen dillerden biri de Star Trek evrenindeki Klingonca.
Klingon dili üzerine çalışan bağımsız kuruluş Klingon Language Institute'a (KLI) göre, dilbilimci Marc Okrand tarafından geliştirilen Klingonca, insan dillerinden farklı ve "yabancı" duyulacak şekilde tasarlandı.
Klingonların savaşçı kültürüyle uyumlu sert ses yapısı ve gramer özellikleri de dilin, dünyada yaygın olarak konuşulan dillerden farklı algılanmasına katkı sağladı.
Avatar’ın Na’vi dili kapsamlı bir yapıya sahip
Avatar evreninde kullanılan Na'vi dili de sinema için sıfırdan geliştirilen en kapsamlı kurgusal diller arasında yer alıyor.
Güney Kaliforniya Üniversitesine (USC) göre, dilbilimci Paul Robert Frommer, Avatar filmi için Na'vi dilini oluşturdu.
Frommer, filmin ardından dünyanın farklı bölgelerindeki Na'vi meraklılarından oluşan toplulukla birlikte dilin kullanımını geliştirmeyi ve kelime dağarcığını genişletmeyi sürdürüyor.
Game of Thrones ile dil kurgulamak Hollywood’da daha görünür hale geldi
Modern televizyon ve sinema sektöründe kurgusal dillerin profesyonel biçimde tasarlanmasının yaygınlaşmasında Game of Thrones önemli dönüm noktalarından biri oldu.
Yazar George R.R. Martin'in kitaplarında Dothraki diline ait sınırlı sayıda kelime ve ifade bulunmasına karşın televizyon uyarlamasında karakterlerin uzun ve tutarlı diyaloglar kurabilmesi için daha kapsamlı bir dil sistemine ihtiyaç duyuldu.
Bu amaçla dilbilimci David J. Peterson, Dothraki'nin yanı sıra Yüksek Valyria ve bu dilden türeyen farklı dil çeşitleri üzerinde çalıştı.
Dizinin dünya çapında ün kazanmasıyla birlikte, kurgusal dil tasarımı da yapım süreçlerinin daha görünür bir parçası haline geldi.
Dune’da birkaç kelimelik dil sinema için genişletildi
Frank Herbert’in 1965’te yayımlanan Dune romanında Fremenlerin kullandığı çeşitli kelime ve ifadeler yer alsa da Denis Villeneuve'in sinema uyarlamalarında bu dil çok daha kapsamlı bir yapıya kavuşturuldu.
Dune filmleri için David J. Peterson ve Jessie Peterson, Fremenlerin konuştuğu Chakobsa üzerinde çalıştı.
Filmin yönetmeni Villeneuve de 2024'te Vanity Fair’e verdiği demeçte, filmde kullanılan Chakobsa diyaloglarının Herbert'in kitabındaki unsurlardan yola çıkılarak geliştirildiğini belirtti.
Star Wars’ta tek bir dil yerine galaktik dil mozaiği bulunuyor
Star Wars evreni, kapsamlı biçimde geliştirilmiş tek bir kurgusal dil yerine, farklı gezegenler ve türlerle ilişkilendirilen çok sayıda konuşma biçiminin kullanılmasıyla öne çıkıyor.
Bunların en bilinenlerinden Huttese, özellikle Jabba the Hutt ve çevresindeki karakterlerle özdeşleşiyor.
Serinin ses tasarımcısı Ben Burtt, 2023'te Star Wars'un resmi internet sitesine verdiği demeçte, "Jabba karakteri, Huttese dilini konuşuyordu. Bu, Peru-İnka lehçesi olan Quechua’yı temel alarak uydurduğum bir dil. Quechua dilinde kayıtlar dinlemiştik ve ben bu dilin sesini ve ritmini çok sevmiştim." ifadelerini kullandı.
Elfçe ve Klingonca gibi kurgusal diller, sanatsal evrenlerin bir parçası
ABD'li dilbilimci ve yazar Arika Okrent, AA muhabirine yaptığı değerlendirmede, "Elfçe ve Klingonca gibi kurgusal diller, sanatsal evrenlerin bir parçası ve genellikle bunları öğrenen kişiler, söz konusu kurgusal evrene derinlemesine dahil olmakla ilgileniyorlar." ifadesini kullandı.
Elfçe, Klingonca veya Na'vi gibi dillerin uzun süre kullanılmasının önünde dilbilimsel açıdan herhangi bir engel bulunmadığına işaret eden Okrent, dilin ticari marka kapsamında bir esere bağlı olması veya eserin hak sahiplerinin kullanım konusunda sıkı sınırlamalar uygulamasının, dilin etrafında bağımsız ve kalıcı bir topluluğun gelişmesini zorlaştırabildiğini kaydetti.
Okrent, kurgusal bir dili günlük hayatta konuşanların dilin çevresinde ortak bir kültür oluşturmak için daha bilinçli çaba göstermeleri gerektiğini belirtti.
Bunun geçmişte bazı örneklerde başarıyla yapıldığını anlatan Okrent, kalıcı bir dil kültürünün, insanların kendi ilgisi ve motivasyonuyla organik biçimde ortaya çıkması gerektiğini vurguladı.
