Uzunçarşılı, arşiv belgelerine dayalı çalışmaları ve kapsamlı eserleriyle Türk tarihçiliğinin önemli isimleri arasında yer aldı.
İstanbul'un Eyüp semtinde 23 Ağustos 1888'de dünyaya gelen Uzunçarşılı'nın tarih ve coğrafyaya ilgisi Mercan İdadisi'nde öğrenim gördüğü yıllarda başladı. 1910'da İstanbul Darülfünunu Edebiyat Şubesi'ne kaydolan Uzunçarşılı, burada dönemin önemli isimlerinden Ahmed Midhat Efendi, Abdurrahman Şeref, Mehmed Akif ve Hamdullah Suphi gibi hocalardan ders aldı.
Uzunçarşılı, 1912'de mezuniyetinin ardından Kütahya İdadisi ve Sultanisi'nde tarih ve coğrafya öğretmenliğine başladı. Sekiz yıl boyunca sürdürdüğü bu görev sırasında Kütahya'nın tarihine ilişkin araştırmalar yaptı. Şehrin geçmişine dair topladığı kaynaklar, daha sonra yayımlanacak çalışmalarının da temelini oluşturdu.
Öğretmenlik yıllarında farklı şehirlerde görev yapan Uzunçarşılı, Kastamonu'da bulunduğu dönemde Açıksöz Gazetesi'nde tarih yazıları kaleme aldı. Balıkesir'deki görevleri sırasında da bölgenin tarihini araştırdı ve yerel tarih çalışmalarını sürdürdü.
Tarih araştırmalarında arşiv belgelerine odaklandı
Uzunçarşılı'nın çalışmalarında arşiv belgeleri ve tarihi kaynakların incelenmesi belirleyici bir yer tuttu. Özellikle Osmanlı tarihine ilişkin araştırmalarında arşiv belgeleri ile vekayinamelerden yararlanan tarihçi, siyasi ve askeri olayları devlet teşkilatı, ilim ve sanat hayatı ve dönemin önemli şahsiyetlerine ilişkin bilgilerle birlikte ele aldı.
Balıkesir'de 1927'de milletvekili seçilen Uzunçarşılı, milletvekilliği görevi sırasında da tarih araştırmalarını sürdürdü. 1931'de Türk Tarih Kurumunun kuruluş sürecinde kurumun üyeleri arasında yer aldı ve ölümüne kadar kurumla ilişkisini devam ettirdi.
Üniversite reformunun ardından İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinde profesör olarak görev yapan İsmail Hakkı Uzunçarşılı, burada Osmanlı tarihi ve devlet teşkilatına ilişkin dersler verdi. Akademik çalışmalarını ilerleyen yıllarda da sürdüren tarihçi, özellikle Topkapı Sarayı Arşivi'nde yaptığı araştırmalarla tanındı.
Osmanlı tarihçiliğine temel eserler kazandırdı
Uzunçarşılı'nın en kapsamlı çalışmalarından biri, Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan 18. yüzyılın sonlarına kadar uzanan dönemi ele aldığı altı ciltlik Osmanlı Tarihi serisi oldu. Eser, Osmanlı siyasi ve askeri tarihini devlet teşkilatı, saray yaşamı ve dönemin önemli şahsiyetlerine ilişkin bilgilerle bir araya getirdi.
Tarihçinin çalışmaları yalnızca genel Osmanlı tarihiyle sınırlı kalmadı. Osmanlı Devleti'nin Merkez ve Bahriye Teşkilatı, Osmanlı Devleti'nin Saray Teşkilatı, Osmanlı Devleti Teşkilatından Kapıkulu Ocakları ve Osmanlı Devleti'nin İlmiye Teşkilatı gibi eserlerinde Osmanlı devlet yapısının farklı kurumlarını ayrıntılı biçimde inceledi.
Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, Kütahya Şehri, Midhat Paşa ve Yıldız Mahkemesi ve Çandarlı Vezir Ailesi de tarihçinin farklı dönem ve konulara odaklanan çalışmaları arasında yer aldı.
Kitaplarının yanı sıra çok sayıda bilimsel makale kaleme alan Uzunçarşılı, özellikle Osmanlı kurumları ve siyasi tarihi üzerine araştırmalarıyla sonraki kuşak tarihçiler için önemli bir kaynak külliyatı bıraktı.
Ömrünün sonuna kadar araştırmalarını sürdürdü
Çalışma hayatının büyük bölümünü arşivlerde ve kütüphanelerde geçiren Uzunçarşılı, ileri yaşlarında da araştırmalarını sürdürdü. Topkapı Sarayı Arşivi'nde düzenli olarak çalışmaya devam eden tarihçi, 10 Ekim 1977'de arşivde bulunduğu sırada rahatsızlandı ve aynı gün hayatını kaybetti.
Cenazesi Edirnekapı Şehitliği'ne defnedilen Uzunçarşılı, geride Osmanlı tarihinin farklı dönemlerini ve kurumlarını ele alan kapsamlı bir eser külliyatı bıraktı.
Arşiv kaynaklarına dayalı araştırmaları ve sistematik anlatımıyla Türk tarihçiliğinde kalıcı bir yer edinen tarihçi, Osmanlı geçmişinin bilimsel yöntemlerle incelenmesine katkı sağlayan isimler arasında anılmaya devam ediyor.
