ANALİZ - Nahçıvan'ın yeni jeopolitik evresi: Zengezur Koridoru'ndan Avrasya'nın stratejik kavşağına

İstanbul Haberleri - Türkiye Azerbaycan Dostluk İşbirliği ve Dayanışma Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı Prof. Dr. Aygün Attar, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in Nahçıvan ziyareti kapsamında bölgenin ve Zengezur bağlantısının önemini AA Analiz için kaleme aldı.

***

Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in 11 Ağustos 2026'da Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'ne gerçekleştirdiği ziyaret ve Azerbaycan Televizyonu'na verdiği kapsamlı mülakat, Güney Kafkasya'da son yıllarda şekillenen yeni jeopolitik tablonun mahiyetini anlamak bakımından özel önem taşımaktadır. Ziyaret programı savunma, sanayi, enerji, demir yolu altyapısı, sosyal hizmetler, şehircilik ve kültürel mirası aynı stratejik çerçevede buluşturdu. Böylece Nahçıvan'ın geleceği yerel kalkınma gündeminin ötesine taşınarak Azerbaycan'ın bölgesel stratejisinin temel unsurlarından biri olarak ortaya konuldu.

Nahçıvan'ın birleştirici gücü

Nahçıvan, uzun yıllar boyunca coğrafi ayrılığın doğurduğu güvenlik ve lojistik sınırlamalarla karşı karşıya kalan bir Azerbaycan bölgesiydi. Bugün aynı coğrafya, Doğu ile Batı'yı, Kuzey ile Güney'i birbirine bağlayan, Hazar Havzası'nı Anadolu ve Avrupa ile buluşturan, İran ve Basra Körfezi istikametine ulaşım imkanı sağlayan çok katmanlı bir bağlantı merkezi haline gelmeye hazırlanıyor. Bu dönüşümün merkezinde de Zengezur Koridoru yer alıyor.

2020 sonrasında Azerbaycan'ın ana kara parçasıyla Nahçıvan arasında kara bağlantısının yeniden kurulması, Bakü açısından temel stratejik önceliklerden biri haline geldi. 8 Ağustos 2025'te Washington'da imzalanan Ortak Bildiri, bu süreci yeni bir uluslararası siyasi-hukuki aşamaya taşıdı. Belgede Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki ulaşım bağlantılarının açılmasının barış, istikrar ve refah bakımından önemi kayda geçirildi. Azerbaycan'ın ana kara parçası ile Nahçıvan arasında kesintisiz bağlantı öngörüldü ve Ermenistan topraklarında Uluslararası Barış ve Refah İçin Trump Rotası (TRIPP) kapsamında uygulama mekanizmasının oluşturulması gündeme geldi.

Böylece Azerbaycan siyasi söyleminde Zengezur Koridoru olarak şekillenen stratejik bağlantının Ermenistan topraklarındaki uygulama modeli, TRIPP çerçevesinde somutlaşmaya başladı. Bu model, Azerbaycan'ın Nahçıvan'a güvenilir erişimiyle Ermenistan'ın egemenlik, toprak bütünlüğü ve yargı yetkisine ilişkin ilkelerin aynı siyasi çerçevede korunmasını öngörüyor. Sağlıklı biçimde uygulanması halinde söz konusu yapı, geçmiş çatışmanın coğrafyasını ekonomik karşılıklı bağımlılık ve bölgesel işbirliği alanına dönüştürebilecek önemli bir mekanizma oluşturabilir.

Ocak 2026'da TRIPP'in uygulama çerçevesinin belirginleşmesiyle güzergahların belirlenmesi, hukuki düzenlemeler, şirket yapısının oluşturulması, inşaat ve arazi kullanım izinleri gibi teknik konular, siyasi mutabakatın ardından fiili gündeme taşındı. Böylece yıllarca diplomatik tartışmaların konusu olan bağlantı meselesi, mühendislik, yatırım ve lojistik planlama aşamasına doğru ilerlemeye başladı.

Aliyev'in Nahçıvan açıklamaları

Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in Nahçıvan'daki mülakatında açıkladığı rakamlar, bu dönüşümün ölçeğini açık biçimde ortaya koymaktadır. Ermenistan topraklarında yaklaşık 42 kilometrelik demir yolu bölümünün öngörülmesi, Nahçıvan'da yeni fizibilite çalışmasına uygun 194 kilometrelik hattın planlanması ve mevcut 1,5 milyon tonluk yük kapasitesinin 15 milyon tona çıkarılmasının hedeflenmesi, Zengezur güzergahının gelecekte taşıması beklenen ekonomik fonksiyonun büyüklüğüne işaret etmektedir. Horadiz-Ağbend kara yolunun tamamlanma aşamasına ulaşması ve Azerbaycan'ın ana kesimindeki demir yolu çalışmalarının Ermenistan sınırına doğru ilerlemesi de Bakü'nün kendi sorumluluk alanındaki altyapıyı önceden hazırlama politikasını göstermektedir.

15 milyon tonluk hedef, salt ulaştırma istatistiği olarak değerlendirilemez. Bu hacim, Nahçıvan'da lojistik terminaller, depolama merkezleri, gümrük hizmetleri, işleme sanayisi, sigorta, finans, taşımacılık ve dijital lojistik alanlarında yeni ekonomik faaliyetler doğurabilecek kapasitededir. Nahçıvan Sanayi Parkı'nın kurulması da bu yeni ekonomik coğrafyanın üretim ayağı olarak okunabilir.

Aliyev'in Nahçıvan demir yolunun rehabilitasyonunda uluslararası konsorsiyum seçeneğini gündeme getirmesi, koridorun uluslararası sermayeye ve potansiyel yük sahiplerine açılabileceğini göstermektedir. Burada Azerbaycan devletinin kontrol hissesinin korunması esas alınırken dış yatırımın finansman kadar koridorun küresel lojistik ağlarla bütünleşmesine hizmet etmesi öngörülmektedir.

Zengezur Koridoru neden önemli?

Zengezur Koridoru'nun stratejik değeri, Orta Koridor üzerindeki etkisinin yanı sıra Kuzey-Güney ekseniyle kurabileceği bağlantıdan kaynaklanmaktadır. Nahçıvan ve Culfa üzerinden İran demir yolu ağına erişim, Azerbaycan'a İran ve Basra Körfezi yönünde ek transit imkan kazandırabilir. Böylece ülke Hazar-Anadolu-Avrupa hattı ile Rusya-Azerbaycan-İran-Basra Körfezi eksenlerinin kesiştiği daha güçlü bir jeoekonomik konuma ulaşabilir.

Türkiye açısından Zengezur Koridoru'nun anlamı, Azerbaycan ile Nahçıvan arasında kurulacak ulaşım hattının sağlayacağı doğrudan avantajlardan çok daha geniştir. Bu güzergah, Ankara'nın Kafkasya, Hazar Havzası ve Orta Asya'ya yönelik uzun vadeli jeoekonomik vizyonunun temel bileşenlerinden biri haline gelmektedir.

Türkiye'nin stratejik katkıları

Türkiye, bu süreçte diplomatik destek sunan ortak konumunun ötesinde, koridorun kendi topraklarındaki devamını fiziki altyapıyla hazırlayan başlıca aktörlerden biridir. Bu yaklaşım, Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinin Şuşa Beyannamesi ile ittifak düzeyine ulaşan siyasi çerçevesinin ulaştırma, enerji ve ekonomik bağlantısallık alanlarındaki somut karşılığını oluşturmaktadır.

Bu stratejinin en önemli projelerinden biri Kars-Iğdır-Aralık-Dilucu Demir Yolu Hattı'dır. Türkiye, Zengezur bağlantısının Anadolu'daki ana demir yolu ayağını oluşturacak 224 kilometrelik hattın temelini 22 Ağustos 2025'te attı. Çift hatlı, elektrikli ve sinyalli olarak tasarlanan demir yolunun yıllık 5,5 milyon yolcu ve 15 milyon ton yük taşıma kapasitesine sahip olduğu öngörülmektedir.

Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in Nahçıvan demir yolu için açıkladığı 15 milyon tonluk kapasite hedefi ile Türkiye tarafındaki hattın 15 milyon tonluk planlanan kapasitesinin örtüşmesi ayrıca dikkat çekicidir. Bu paralellik, Azerbaycan ile Türkiye'nin sınırın iki tarafındaki altyapı yatırımlarının birbirini tamamlayan jeoekonomik mantık taşıdığını göstermektedir.

Kars–Iğdır–Aralık–Dilucu hattının tamamlanmasıyla Nahçıvan, Türkiye'nin ulusal demir yolu ağına doğrudan bağlanabilecek; Türkiye'nin Orta Koridor'a erişiminde yeni ve güçlü bir güzergah ortaya çıkacaktır. Bakü-Tiflis-Kars Demir Yolu Hattı'na Nahçıvan–Dilucu–Iğdır–Kars ekseninin eklenmesi, Orta Koridor'un kapasitesini ve krizlere karşı dayanıklılığını artıracaktır. Alternatif güzergahların varlığı, günümüzde küresel tedarik zincirlerinin güvenliği açısından stratejik değer taşımaktadır.

Bu gelişme aynı zamanda Türkiye'nin Avrupa ile Asya arasında coğrafi geçiş alanı olma vasfından, Avrasya ticaret akımlarını yönlendiren etkin lojistik merkez konumuna doğru ilerlemesinin bir parçasıdır. Türkiye'nin demir yolları, limanları, Marmaray bağlantısı ve Avrupa ulaşım sistemine erişimi, Zengezur güzergahının Hazar'ın doğusundan gelen yükleri Avrupa pazarlarına ulaştırabilecek kesintisiz bir zincire dönüşmesinde belirleyici rol oynayacaktır.

Türkiye'nin Nahçıvan'a katkısının ikinci stratejik boyutu enerji alanında görülmektedir. Iğdır–Nahçıvan doğal gaz Boru Hattı'nın Mart 2025'te devreye alınması, Nahçıvan'ın enerji güvenliğini güçlendiren ve Türkiye ile Azerbaycan arasındaki fiziki bütünleşmeyi ileri taşıyan önemli bir adımdır. Yaklaşık 80 kilometrelik hattın günlük 2 milyon metreküpe kadar taşıma kapasitesi, Nahçıvan'ın uzun vadeli gaz arzının çeşitlendirilmesine imkan sağlamaktadır.

Aliyev'in mülakatında ortaya koyduğu enerji perspektifi bu ortaklığa yeni bir boyut kazandırmaktadır. Nahçıvan'ın güneş ve hidroelektrik kapasitesinin yükseltilmesi, yeni üretim tesisleri ve enerji depolama sistemlerinin kurulması, ilerleyen dönemde bölgede üretilen elektriğin Türkiye üzerinden daha geniş pazarlara taşınmasını mümkün kılabilir. Böylece Türkiye–Azerbaycan enerji işbirliği petrol ve doğal gaz hatlarının ardından elektrik enerjisi, yenilenebilir kaynaklar ve enerji depolama teknolojilerini içine alan daha geniş bir yapıya doğru ilerleyebilir.

Zengezur güzergahının elektrik iletim hatları, fiber-optik kablolar ve gelecekte farklı enerji altyapılarına ev sahipliği yapabilecek biçimde tasarlanması ise projeye yeni bir stratejik derinlik kazandırmaktadır. Bu perspektifte koridor, ulaştırma, enerji ve dijital bağlantının aynı coğrafyada birleştiği çok fonksiyonlu bir Avrasya arterine dönüşme potansiyeli taşımaktadır.

Zengezur Koridoru Türk Dünyası entegrasyonunu sağlayacak

Zengezur bağlantısının Türkiye açısından önem taşıyan bir diğer boyutu Türk dünyasının ekonomik entegrasyonudur. Türkiye, Azerbaycan ve Orta Asya ülkeleri arasındaki siyasi ve kültürel yakınlığın kalıcı ekonomik değer yaratabilmesi için hızlı, öngörülebilir ve rekabetçi ulaşım hatlarının geliştirilmesi gerekmektedir.

Zengezur–Nahçıvan–Türkiye hattının Orta Koridor'la bütünleşmesi, Hazar'ın doğusundaki üretim merkezlerinden çıkan malların Azerbaycan üzerinden Anadolu'ya ve oradan Avrupa'ya ulaşmasını kolaylaştıracaktır. Türkiye'nin gelişmiş sanayi altyapısı, lojistik merkezleri, limanları, finans sistemi ve Avrupa pazarlarıyla entegrasyonu, Orta Asya ekonomilerinin batı yönündeki erişiminde daha büyük önem kazanacaktır.

Bu nedenle Zengezur Koridoru, Türk dünyası açısından sembolik bir coğrafi bağdan ekonomik bütünleşme altyapısına geçişin önemli araçlarından biri olabilir. Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) çerçevesinde ulaştırma, gümrük, ticaret ve dijitalleşme alanlarında yürütülen çalışmaların fiziksel zemini güçlendikçe, ortak siyasi vizyonun ekonomik içeriği de derinleşecektir.

Bu çerçevede Türkiye, Orta Koridor'un Avrupa'ya uzanan Batı omurgasını; Azerbaycan Hazar'ın batı kıyısındaki merkezi bağlantı halkasını; Nahçıvan ise Anadolu ile Güney Kafkasya arasındaki stratejik kavşağı oluşturacaktır. Böyle bir sistem Orta Asya'dan Avrupa'ya uzanan ekonomik coğrafyanın taşıma sürelerini, güzergah çeşitliliğini ve stratejik dayanıklılığını etkileyebilecek kapasite taşımaktadır.

Zengezur Koridoru'nun ekonomik değerinin yanında siyasi işlevi de önemlidir. Güney Kafkasya'nın uzun çatışma geçmişi, kalıcı barışın güvenlik düzenlemelerinin yanı sıra karşılıklı ekonomik çıkarlarla desteklenmesini gerekli kılmaktadır. Ulaşım hatlarının açılması Ermenistan açısından transit gelirleri, yeni pazarlara erişim ve bölgesel ticaret sistemlerine katılım imkanları yaratabilir. Türkiye ile Ermenistan arasında yürütülen normalleşme süreci bakımından da yeni ekonomik temas alanlarının oluşması mümkün hale gelebilir. Böyle bir ortam, bölgede işbirliğinin ekonomik maliyet-fayda denkleminde daha rasyonel bir seçenek haline gelmesine katkı sağlayabilir.

Ankara açısından bu süreçte temel hassasiyet Azerbaycan ile stratejik ittifakın korunması, bölgesel istikrarın güçlendirilmesi ve Güney Kafkasya'nın uluslararası ulaşım ağlarına daha derin biçimde entegre edilmesidir. Zengezur bağlantısının karşılıklı kabul edilen hukuki mekanizmalar çerçevesinde işletilmesi bu üç hedefin aynı zeminde buluşmasına imkan sunabilir.

Nahçıvan için hedef ne?

Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in ziyaretinin bütününe bakıldığında Nahçıvan için hazırlanan dönüşümün güvenlik, sanayileşme, yeşil enerji, ulaştırma, sosyal altyapı, turizm, kültürel miras ve yönetim reformlarını kapsadığı görülmektedir. Karabağ, Doğu Zengezur ve Nahçıvan'ın ortak kalkınma konsepti çerçevesinde ele alınması bu stratejinin mekansal boyutunu ortaya koymaktadır.

Bu yaklaşım, Azerbaycan'ın savaş sonrasında toprak bütünlüğünün ardından ekonomik ve altyapısal bütünlüğü güçlendirme aşamasına geçtiğini göstermektedir. Yolların, demir yollarının, enerji sistemlerinin ve üretim merkezlerinin birbirine bağlanması, ülkenin farklı bölgelerini ortak ekonomik dolaşım alanı içinde birleştirmektedir.

Nahçıvan bu yeni tabloda Azerbaycan'ın batı kapısı, Türkiye ile doğrudan stratejik bağının merkezi ve Avrasya transit sisteminin yükselen kavşaklarından biri olma potansiyeline sahiptir. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in Nahçıvan ziyareti ve mülakatının ana jeopolitik mesajı da burada yatmaktadır: Savaş sonrası dönemde Azerbaycan yeni bir ekonomik coğrafya kurmaktadır. Zengezur Koridoru bu coğrafyanın başlıca arterlerinden biri, Nahçıvan ise onun merkezi düğümlerinden biridir.

Türkiye açısından ise bu hattın önemi, Kars-Iğdır-Dilucu üzerinden Anadolu'ya ulaşan altyapının ülkenin demir yolu, liman, enerji ve Avrupa bağlantılarıyla birleşmesinden kaynaklanmaktadır. Böylece Türkiye ve Azerbaycan'ın birbirini tamamlayan yatırımları, ikili stratejik ittifakın ekonomik coğrafyasını Hazar'dan Avrupa'ya uzanan daha geniş bir sisteme dönüştürebilir.

TRIPP'in hukuki ve teknik mekanizmalarının işlerlik kazanması ve ilgili ülkelerin altyapı yatırımlarının zamanında tamamlanması halinde, Ermenistan topraklarındaki 42 kilometrelik kesim, fiziksel uzunluğunun çok ötesinde sonuçlar doğurabilir. Bu hat, Nahçıvan'ın coğrafi konumunu, Türkiye'nin Avrasya bağlantılarındaki ağırlığını, Azerbaycan'ın transit kapasitesini ve Orta Koridor'un bütünlüğünü aynı anda etkileyebilecek stratejik bir eşik niteliğindedir.

Bu nedenle Zengezur-Nahçıvan-Türkiye ekseni, önümüzdeki dönemde Güney Kafkasya'nın siyasi ekonomisini ve Türk dünyasının Avrasya coğrafyasındaki bağlantı kapasitesini şekillendirecek başlıca hatlardan biri olmaya adaydır.

[Prof. Dr. Aygün Attar, Türkiye Azerbaycan Dostluk İşbirliği ve Dayanışma Vakfı Yönetim Kurulu Başkanıdır.]

* Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.

Muhabir: Sena Çavuş